Ngày 20/8/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến 2045. Đây được xem là bước ngoặt quan trọng, đánh dấu giai đoạn tái cấu trúc toàn diện ngành điện Việt Nam – từ mô hình cung ứng truyền thống sang cơ chế thị trường cạnh tranh, minh bạch và lấy người dùng làm trung tâm.
Bối cảnh: Từ “đủ điện” đến “an ninh năng lượng chủ động”
Trong nhiều năm, hệ thống điện Việt Nam vận hành theo mô hình độc quyền tự nhiên, cơ bản đáp ứng nhu cầu nhưng đã bộc lộ nhiều hạn chế:
-
Nhu cầu điện tăng nhanh, gây áp lực lớn lên đầu tư hạ tầng
-
Tỷ lệ năng lượng tái tạo cao khiến vận hành hệ thống phức tạp hơn
-
Cơ chế giá còn bất cập, tồn tại tình trạng “bù chéo”
-
Thị trường điện mới hoạt động ở mức thử nghiệm, chưa hoàn chỉnh
Không chỉ vậy, theo phân tích của các chuyên gia, giá điện Việt Nam được duy trì ở mức thấp trong thời gian dài. Điều này:
-
Không phản ánh đúng chi phí sản xuất – truyền tải – phân phối
-
Giảm động lực thu hút đầu tư vào ngành điện
-
Không khuyến khích người dân tiết kiệm điện
-
Tạo áp lực tài chính lên doanh nghiệp điện lực
Vì lý do đó, Nghị quyết 70 đặt mục tiêu chuyển tư duy từ “đủ điện là được” sang “an ninh năng lượng chủ động – minh bạch – bền vững”.
Quyền lựa chọn nhà cung cấp điện: Thay đổi lớn nhất
Bài báo SGGP nhấn mạnh rằng: người dân và doanh nghiệp sẽ được quyền lựa chọn nhà cung cấp điện trong tương lai, thay cho mô hình độc quyền một nhà cung cấp như hiện nay.
Để cạnh tranh trong thị trường mới, các đơn vị bán lẻ điện buộc phải:
-
Cải thiện dịch vụ khách hàng
-
Nâng cấp hạ tầng kỹ thuật
-
Tối ưu chi phí vận hành
-
Minh bạch hóa giá điện
-
Đa dạng hóa gói dịch vụ theo nhu cầu từng nhóm khách hàng
Sự xuất hiện của nhiều nhà cung cấp sẽ tạo thị trường năng động hơn, thúc đẩy cạnh tranh và mang lại lợi ích rõ rệt cho người tiêu dùng.
Minh bạch giá điện, xóa “bù chéo” và xử lý bất cập của cơ chế một giá
Theo PGS-TS Ngô Trí Long, cải cách giá điện là nhiệm vụ trọng tâm. Hiện nay, cơ chế bù chéo khiến một số nhóm khách hàng hoặc vùng miền phải trả nhiều hơn để bù cho nhóm khác.
Đặc biệt, bài báo SGGP còn nhấn mạnh một bất cập lớn: Việt Nam đang áp dụng cùng một mức giá điện cho mọi vùng miền, dù chi phí cung ứng tại miền núi, hải đảo, vùng sâu vùng xa cao hơn nhiều so với thành thị. Việc “một giá cho toàn quốc” dẫn tới:
-
Vùng chi phí thấp vô tình trợ giá cho vùng chi phí cao
-
Không phản ánh đúng thực tế vận hành
-
Không khuyến khích sử dụng điện hiệu quả
Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, nguyên Cục trưởng Cục Điều tiết Điện lực, cần xem xét giá điện theo vùng miền để phản ánh đúng chi phí và thúc đẩy sử dụng điện hiệu quả hơn.
Các mô hình giá đang được nghiên cứu:
-
Giá hai thành phần: định phí + biến phí
-
Giá theo thời gian sử dụng (TOU)
-
Giá theo công suất cực đại
-
Giá theo vùng miền – tùy theo chi phí thực tế
Việc cải cách biểu giá nhằm đảm bảo tính minh bạch, công bằng, giảm méo mó thị trường và tăng hiệu quả vận hành.
Lộ trình phát triển thị trường điện cạnh tranh
Để quyền lựa chọn nhà cung cấp trở thành hiện thực, Việt Nam cần hoàn thiện hàng loạt cơ chế:
1. Hoàn thiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh
-
Hệ thống đo đếm chính xác
-
Cơ chế thanh toán minh bạch
-
Hợp đồng mua bán điện rõ ràng
-
Công khai dữ liệu vận hành
2. Chuẩn bị cho thị trường bán lẻ điện cạnh tranh
-
Cho phép nhiều doanh nghiệp tham gia bán lẻ
-
Tách bạch phân phối và bán lẻ
-
Xây dựng cơ chế kiểm soát chất lượng dịch vụ
3. Rà soát và cải tiến hợp đồng PPA
-
Minh bạch và dễ tiếp cận
-
Giảm rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp
-
Tạo động lực cho phát triển điện tái tạo và rooftop
4. Đầu tư lưới điện và hiện đại hóa hạ tầng
-
Tránh “thừa nguồn – thiếu lưới”
-
Phát triển lưới điện thông minh
-
Ứng dụng công nghệ số và AI trong giám sát – vận hành
Thúc đẩy năng lượng tái tạo và thu hút khu vực tư nhân
Theo chuyên gia Hà Đăng Sơn, cơ cấu lại ngành điện là nền tảng để mở rộng năng lượng tái tạo và thu hút đầu tư tư nhân.
Nghị quyết 70 đặt mục tiêu:
-
Năng lượng tái tạo đạt 25–30% tổng năng lượng sơ cấp vào năm 2030
-
Tăng đầu tư vào điện gió, điện mặt trời, thủy điện nhỏ
-
Xây dựng hệ thống lưu trữ năng lượng và lưới thông minh
-
Khuyến khích tư nhân tham gia phát điện, truyền tải, phân phối
Việc này giúp Việt Nam theo kịp xu hướng chuyển dịch năng lượng toàn cầu và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.
Chuyển đổi từ độc quyền sang cạnh tranh: Thách thức nhưng tất yếu
Bài báo SGGP khẳng định, quá trình chuyển đổi này:
-
Sẽ diễn ra theo từng giai đoạn
-
Cần tránh gây xáo trộn thị trường
-
Phải có cơ chế bảo vệ khách hàng dễ bị tổn thương
-
Yêu cầu đầu tư mạnh vào hạ tầng số và dữ liệu ngành điện
Khi toàn bộ khung thị trường hoàn chỉnh, người dân sẽ được lựa chọn nhà cung cấp dựa trên:
-
Giá điện
-
Chất lượng dịch vụ
-
Loại hình nguồn điện (truyền thống hoặc tái tạo)
-
Gói dịch vụ đặc thù từng phân khúc
Kết luận
Việc triển khai Nghị quyết 70-NQ/TW không chỉ mở đường cho quyền lựa chọn nhà cung cấp điện của người dân và doanh nghiệp, mà còn tạo nền tảng để xây dựng thị trường điện hiện đại, công bằng và minh bạch.
Cải cách giá điện, nâng cấp hạ tầng, tăng vai trò tư nhân và phát triển năng lượng sạch sẽ là những yếu tố quyết định để Việt Nam đạt được an ninh năng lượng bền vững trong giai đoạn tới.
Đây là thời điểm ngành điện bước vào vòng cải cách sâu rộng, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội và xu hướng năng lượng của thế giới.
Xem thêm
